Modul Zawiyah Darqawi Lenggeng

Modul praktikal untuk Zawiyah Darqawi Lenggeng: Tasawuf untuk Golongan Khas dan Masyarakat Umum: Dari Muhibbin kepada Salik

1. Mukadimah: Mengapa Zawiyah Diperlukan?

Zawiyah secara tradisinya bukan sekadar tempat berkumpul untuk berzikir. Ia merupakan pusat pembentukan manusia—tempat ilmu dipelajari, hati dibersihkan, adab dibentuk, masyarakat dibantu dan hubungan manusia dengan Allah diperdalam.

Allah berfirman:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

“Maka bertanyalah kepada orang yang mempunyai pengetahuan jika kamu tidak mengetahui.”
— al-Nahl 16:43

Oleh itu, Zawiyah Darqawi Lenggeng boleh dibangunkan sebagai sebuah pusat ilmu, zikir, tarbiah, khidmah dan kehidupan berjemaah, yang membuka pintunya kepada masyarakat umum tetapi pada masa yang sama menyediakan jalan yang lebih mendalam bagi mereka yang benar-benar mahu menempuh suluk.

2. Dua Lingkaran dalam Kehidupan Zawiyah

Satu model yang sesuai ialah membahagikan penglibatan kepada dua lingkaran:

A. Muhibbin – Lingkaran Umum

Muhibbin ialah mereka yang mencintai Allah, Rasulullah ﷺ dan jalan orang-orang soleh, tetapi mungkin belum bersedia untuk menjalani disiplin suluk yang mendalam.

Mereka boleh datang ke zawiyah untuk:

• solat berjemaah;
• majlis ilmu;
• membaca al-Quran;
• zikir berjemaah;
• selawat;
• majlis mawlid;
• makan bersama;
• program keluarga;
• khidmat masyarakat;
• pertanian dan kegiatan kemasyarakatan;
• program belia;
• kunjungan dan ziarah.

Matlamatnya ialah membina kecintaan kepada Allah dan Rasulullah ﷺ serta membiasakan seseorang dengan suasana yang baik.

Allah berfirman:

أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

“Ingatlah, dengan mengingati Allah hati menjadi tenteram.”
— al-Ra‘d 13:28

Muhibbin tidak perlu dipaksa menjadi salik. Sebaliknya, mereka diberikan ruang untuk mengenal, mencintai dan mendekati jalan kerohanian secara beransur-ansur.

3. Salik – Lingkaran Perjalanan Mendalam

Salik ialah mereka yang mahu menjadikan kehidupan mereka sebagai suatu perjalanan menuju Allah.

Di sini tuntutannya lebih tinggi.

Salik perlu diberikan pendidikan yang lebih tersusun mengenai:

1. Aqidah.
2. Fiqh dan syariah.
3. Adab.
4. Tazkiyah al-nafs.
5. Mujahadah.
6. Zikir dan wirid.
7. Muraqabah.
8. Muhasabah.
9. Taubat dan istighfar.
10. Khidmah.
11. Sohbah.
12. Sabar dan syukur.
13. Tawakkal.
14. Ikhlas.
15. Mengenali penyakit hati.
16. Adab terhadap guru.
17. Adab terhadap sesama manusia.
18. Bahaya tuntutan maqam dan karamah.
19. Mengenali hawa nafsu dan tipu daya ego.
20. Perjalanan daripada ilmu kepada amal dan daripada amal kepada pengenalan kepada Allah.

Prinsip asasnya ialah:

Syariah → Tariqah → Tazkiyah → Haqiqah → Ma‘rifah

Namun semuanya tetap berada dalam satu agama yang sama.

4. Jangan Wujudkan “Islam untuk Elit” dan “Islam untuk Orang Awam”

Ini merupakan prinsip penting untuk Zawiyah.

Pembahagian antara muhibbin dan salik bukan bermaksud golongan salik mempunyai agama yang berbeza daripada masyarakat umum.

Semua orang tetap tertakluk kepada:

Al-Quran + Sunnah + Syariah + Akhlak.

Perbezaannya hanya pada kedalaman latihan dan tanggungjawab kerohanian.

Seorang muhibbin mungkin hadir sekali seminggu untuk zikir.

Seorang salik mungkin mempunyai wirid harian, muhasabah, khidmah dan latihan rohani yang lebih tersusun.

Tetapi kedua-duanya berada di bawah satu asas:

“Dan tidaklah Aku menciptakan jin dan manusia melainkan supaya mereka menyembah-Ku.”
— al-Dhariyat 51:56

5. Zawiyah sebagai “Sekolah Kehidupan”

Zawiyah Darqawi Lenggeng boleh mengambil model bahawa kehidupan itu sendiri adalah madrasah.

Bukan hanya duduk dalam halaqah.

Contohnya:

Di surau

Belajar solat, Quran, zikir dan ilmu.

Di kebun

Belajar sabar, amanah, disiplin dan tawakkal.

Di dapur

Belajar khidmah dan merendahkan ego.

Menyambut tetamu

Belajar memuliakan manusia.

Membersihkan kawasan

Belajar bahawa tiada pekerjaan yang hina apabila dilakukan kerana Allah.

Membantu fakir miskin

Belajar rahmah.

Menguruskan projek wakaf

Belajar amanah.

Dengan demikian:

Zawiyah bukan tempat melarikan diri daripada dunia, tetapi tempat belajar bagaimana hidup di dunia tanpa diperhambakan oleh dunia.

6. Konsep Khidmah sebagai Jambatan

Salah satu cara terbaik membawa muhibbin mendekati jalan tasawuf ialah melalui khidmah.

Allah berfirman:

وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ

“Dan hendaklah kamu saling membantu dalam perkara kebajikan dan ketakwaan.”
— al-Ma’idah 5:2

Maka Zawiyah boleh mempunyai Unit Khidmah:

• khidmah makanan;
• khidmah kebersihan;
• khidmah pertanian;
• khidmah tetamu;
• khidmah fakir miskin;
• khidmah tahfiz;
• khidmah warga emas;
• khidmah belia;
• khidmah pendidikan.

Ini sangat penting kerana seseorang tidak sepatutnya menganggap bahawa perjalanan tasawuf hanya berkaitan zikir dan pengalaman spiritual.

Sebaliknya:

Zikir membersihkan hati.
Khidmah menguji hati.

Seseorang mungkin boleh duduk dua jam berzikir dengan tenang, tetapi apabila diminta melakukan pekerjaan yang tidak disukainya, barulah kelihatan sejauh mana egonya telah ditundukkan.

7. Zawiyah sebagai Pusat Pendidikan Tiga Generasi

Model Lenggeng juga boleh dibangunkan untuk tiga kumpulan:

Kanak-kanak

• Quran;
• hafazan;
• adab;
• kisah nabi;
• akhlak;
• aktiviti alam dan pertanian.

Belia

• Quran dan tadabbur;
• aqidah;
• fiqh;
• tasawuf;
• sejarah Islam;
• kepimpinan;
• pertanian;
• kemahiran hidup;
• khidmah masyarakat.

Dewasa

• pengajian kitab;
• tafsir;
• hadis;
• fiqh;
• tasawuf;
• zikir;
• suluk;
• keluarga;
• ekonomi Islam;
• wakaf dan khidmah.

Dengan cara ini, zawiyah tidak menjadi tempat orang tua sahaja.

Ia menjadi pusat kesinambungan generasi.

8. Kurikulum Salik

Saya mencadangkan kurikulum salik dibahagikan kepada empat tahap.

Tahap 1 – Mengenal Diri

Tema: Siapakah aku?

Pelajaran:

• tujuan penciptaan manusia;
• nafs;
• qalb;
• ruh;
• akal;
• dosa dan taubat;
• penyakit hati;
• ikhlas;
• riya’;
• ujub;
• takabbur;
• hasad;
• cinta dunia.

Latihan:

Istighfar + muhasabah + menjaga adab.

Tahap 2 – Membersihkan Hati

Tema: Tazkiyah al-Nafs

Pelajaran:

• taubat;
• sabar;
• syukur;
• tawakkal;
• zuhud;
• wara‘;
• ikhlas;
• muraqabah;
• mujahadah.

Latihan:

• wirid harian;
• membaca Quran;
• qiyamullail;
• puasa sunat jika mampu;
• khidmah;
• mengawal lidah;
• mengawal marah;
• muhasabah harian.

Tahap 3 – Menghidupkan Hati

Tema: Zikir dan Sohbah

Pelajaran:

• makna zikir;
• adab zikir;
• zikir jahr dan khafi;
• muraqabah;
• suhbah;
• adab dengan guru;
• adab dengan ikhwan;
• penyakit spiritual;
• wajd;
• bast dan qabd;
• sukr dan sahw.

Di sini murid perlu diajar bahawa pengalaman rohani bukan matlamat.

Matlamatnya ialah Allah.

Tahap 4 – Khidmah dan Ma‘rifah

Pada tahap ini seseorang belajar bahawa semakin dekat seseorang kepada Allah, semakin besar tuntutan:

rendah hati, rahmah, khidmah dan pengorbanan.

Allah berfirman:

وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا

“Dan hamba-hamba Tuhan Yang Maha Pemurah itu ialah mereka yang berjalan di bumi dengan rendah hati.”
— al-Furqan 25:63

9. Program Mingguan Zawiyah

Satu jadual praktikal boleh diwujudkan:

Hari	Aktiviti
Isnin	Pengajian Quran & tadabbur
Selasa	Fiqh & aqidah
Rabu	Tasawuf & tazkiyah
Khamis	Zikir, selawat & majlis ilmu
Jumaat	Solat Jumaat, khidmah & jamuan
Sabtu	Program belia, pertanian & kemahiran
Ahad	Keluarga, muhibbin & masyarakat

Program bulanan

1. Majlis Zikir & Sohbah
2. Hari Khidmah Zawiyah
3. Program belia
4. Jamuan fakir miskin/asnaf
5. Daurah ilmu
6. Retret kerohanian
7. Aktiviti pertanian wakaf

10. Program Tahunan: “Moussem Zawiyah”

Konsep moussem boleh diadaptasi secara berhati-hati sebagai perhimpunan tahunan ilmu, zikir, khidmah dan silaturahim, tanpa menjadikannya semata-mata festival atau kultus tokoh.

Contohnya:

Hari Pertama

Ilmu

• seminar;
• tafsir;
• sejarah tasawuf;
• pendidikan anak muda.

Hari Kedua

Zikir dan Sohbah

• Quran;
• selawat;
• zikir;
• majlis nasihat.

Hari Ketiga

Khidmah

• bantuan asnaf;
• gotong-royong;
• pertanian;
• penanaman pokok;
• aktiviti masyarakat.

Hari Keempat

Belia dan Masa Depan

• kemahiran;
• pertanian;
• teknologi;
• kepimpinan;
• keusahawanan.

Dengan itu, perhimpunan tahunan menjadi perayaan ilmu, ibadah, persaudaraan dan khidmah, bukannya sekadar perayaan budaya.

11. Prinsip Darqawi: Menghidupkan Zawiyah, Bukan Membesarkan Institusi

Untuk pendekatan Darqawi, terdapat satu prinsip yang sangat penting:

Jangan sampai zawiyah menjadi tujuan. Zawiyah hanyalah wasilah.

Tujuannya ialah:

Allah.

Bangunan boleh sederhana.

Kemudahan boleh sederhana.

Tetapi:

Quran mesti hidup.
Zikir mesti hidup.
Adab mesti hidup.
Sohbah mesti hidup.
Khidmah mesti hidup.
Hati mesti dibersihkan.

Inilah yang membezakan zawiyah sebagai bangunan dengan zawiyah sebagai institusi tarbiah.

12. Model Akhir: “Dari Pintu Zawiyah ke Jalan Allah”

Saya mencadangkan keseluruhan sistem Zawiyah Darqawi Lenggeng dirumuskan dalam satu perjalanan:

Masyarakat → Muhibbin → Peserta Majlis → Penuntut Ilmu → Murid → Salik → Khadim → Insan yang lebih ikhlas dan berakhlak

Namun, kita tidak boleh menjanjikan bahawa seseorang telah mencapai maqam tertentu.

Maqam bukan gelaran. Maqam adalah urusan Allah.

Tugas zawiyah hanyalah menyediakan jalan, ilmu, adab, zikir, suhbah dan khidmah.

Rumusan utama modul

Zawiyah membuka pintunya kepada semua.
Muhibbin datang dengan kecintaan.
Penuntut datang mencari ilmu.
Murid datang untuk dididik.
Salik datang untuk bermujahadah.
Khadim belajar menghapuskan ego melalui khidmah.
Dan semuanya berjalan menuju satu tujuan: Allah سبحانه وتعالى.

Model ini sangat sesuai dijadikan “Model Pendidikan dan Operasi Zawiyah Darqawi Lenggeng”, dengan tiga komponen yang berjalan serentak:

① Madrasah – ilmu dan pendidikan
② Zawiyah – zikir, suhbah dan tazkiyah
③ Khidmah – pertanian wakaf, kebajikan dan pembangunan masyarakat

Gabungan ketiga-tiganya akan menjadikan Lenggeng bukan sekadar tempat berkumpulnya ahli tarekat, tetapi sebuah pusat pembinaan manusia, keluarga, belia dan masyarakat berasaskan Quran, Sunnah, ilmu, zikir dan khidmah.

Professor Dr Zuhaimy Ismail