Riba dan Sistem Wang Fiat

Bab 3

Riba dan Sistem Wang Fiat

3.1 Pendahuluan

Wang memainkan peranan penting dalam kehidupan manusia. Wang memudahkan pertukaran barangan dan perkhidmatan, membolehkan hasil pekerjaan disimpan untuk kegunaan masa hadapan, serta membantu perdagangan berkembang merentasi tempat dan negara. Namun, wang bukan sekadar alat pembayaran. Cara wang dicipta, diedarkan dan digunakan turut mempengaruhi pengagihan kekayaan, hubungan antara pemiutang dengan penghutang, dan kesejahteraan masyarakat.

Dalam Islam, urusan kewangan tidak boleh dipisahkan daripada persoalan keadilan dan amanah. Sesuatu transaksi bukan sahaja perlu dinilai berdasarkan keuntungan yang diperoleh, tetapi juga berdasarkan cara keuntungan itu dijana, hak pihak-pihak yang terlibat dan kesan transaksi terhadap masyarakat.

Allah SWT berfirman:

“Padahal Allah telah menghalalkan jual beli dan mengharamkan riba.”

— Surah al-Baqarah, 2:275

Ayat ini meletakkan satu perbezaan asas antara perdagangan dengan riba. Keuntungan daripada jual beli yang sah tidak sama dengan lebihan yang dilarang dalam transaksi riba. Oleh itu, perbahasan tentang sistem kewangan moden perlu bermula dengan memahami hukum riba, kemudian meneliti bagaimana wang fiat, hutang dan teknologi kewangan beroperasi.

Kritikan terhadap sistem kewangan semasa bukan bertujuan menolak semua kemudahan moden. Persoalan yang perlu dikaji ialah sama ada sistem tersebut menggalakkan kegiatan ekonomi yang produktif dan adil, atau sebaliknya membuka ruang kepada penumpuan kekayaan, kehilangan kuasa beli dan pergantungan yang berlebihan pada hutang.

3.2 Riba Menurut al-Quran dan Sunnah

Riba merupakan antara perkara yang dilarang dengan tegas dalam Islam. Allah SWT bukan sahaja melarang amalan tersebut, malah memberikan amaran keras terhadap mereka yang tetap berdegil selepas menerima peringatan.

Allah SWT berfirman:

“Wahai orang-orang yang beriman! Bertakwalah kepada Allah dan tinggalkanlah saki-baki riba, jika kamu orang-orang yang beriman.”

— Surah al-Baqarah, 2:278

Ayat berikutnya menyatakan:

“Jika kamu tidak melakukannya, maka ketahuilah bahawa Allah dan Rasul-Nya akan memerangimu.”

— Surah al-Baqarah, 2:279

Ancaman ini menunjukkan betapa seriusnya larangan riba. Namun, untuk memahami penerapannya dalam urusan kewangan moden, kita perlu membezakan antara prinsip hukum yang jelas dengan persoalan fiqh yang memerlukan penelitian terhadap bentuk kontrak dan keadaan sebenar.

Secara umum, perbahasan fiqh membezakan riba kepada beberapa kategori, termasuk riba yang berkaitan dengan hutang dan riba yang berlaku dalam pertukaran barangan ribawi. Dalam transaksi hutang, lebihan yang disyaratkan atas pokok pinjaman kerana tempoh atau penangguhan merupakan isu utama yang dibincangkan oleh para ulama. Dalam pertukaran barangan ribawi pula, hukum berkaitan jenis barangan, kesamaan kuantiti dan penyerahan perlu dipatuhi mengikut ketetapan syarak.

Rasulullah SAW turut memberikan panduan tentang pertukaran emas dan perak. Dalam hadis yang diriwayatkan oleh Muslim, baginda menerangkan bahawa pertukaran emas dengan emas dan perak dengan perak mempunyai syarat tertentu, termasuk kesamaan dan penyerahan segera; jika jenis barangan yang ditukar berbeza, kadar boleh berbeza dengan syarat penyerahan berlaku secara tunai.

Prinsip ini penting dalam perbahasan dinar dan dirham kerana ia menunjukkan bahawa wang dan barangan ribawi tidak boleh diperdagangkan sewenang-wenangnya tanpa mengambil kira hukum pertukaran. Pada masa yang sama, penerapan hukum kepada wang kertas, mata wang digital dan instrumen kewangan baharu memerlukan penelitian ulama terhadap sifat serta fungsi setiap instrumen.

Oleh itu, kita tidak seharusnya menyamakan semua keuntungan dengan riba. Keuntungan perdagangan yang sah, pulangan pelaburan yang menanggung risiko dan lebihan yang disyaratkan dalam pinjaman merupakan perkara yang berbeza. Penilaian syariah perlu dibuat berdasarkan struktur transaksi, bukan semata-mata nama atau label yang diberikan kepadanya.

3.3 Daripada Wang Berasaskan Komoditi kepada Wang Fiat

Dalam sejarah, masyarakat menggunakan pelbagai bentuk wang, termasuk barangan yang diterima sebagai alat pertukaran, syiling logam dan wang kertas. Emas dan perak mempunyai kedudukan penting kerana kedua-duanya boleh ditimbang, diuji ketulenannya dan digunakan sebagai simpanan nilai. Namun, sejarah wang tidak bergerak melalui satu bentuk sahaja. Penggunaannya berubah mengikut keperluan perdagangan, dasar pemerintah dan perkembangan institusi kewangan.

Dalam sistem wang fiat moden, wang tidak semestinya boleh ditukar kepada sejumlah emas tertentu apabila diminta oleh pemegangnya. Nilainya bergantung pada keyakinan masyarakat, kerangka undang-undang, kestabilan institusi, dasar kewangan dan keupayaannya digunakan untuk memenuhi kewajipan pembayaran.

Wang fiat mempunyai kelebihan praktikal. Wang kertas mudah dibawa, boleh digunakan untuk pembayaran harian dan tidak memerlukan setiap urus niaga diselesaikan dengan penyerahan emas atau perak. Sistem perbankan dan pembayaran elektronik pula membolehkan transaksi dilakukan dengan cepat dalam skala yang besar.

Walau bagaimanapun, wang fiat juga mempunyai kelemahan yang perlu difahami. Kuasa belinya boleh merosot apabila harga barangan dan perkhidmatan meningkat. Jika pendapatan seseorang tidak bertambah seiring dengan kenaikan harga, jumlah barangan yang mampu dibelinya akan berkurangan. Kesan ini boleh dirasai oleh isi rumah, pekerja bergaji tetap, pesara dan peniaga kecil.

Misalnya, jika harga barangan keperluan meningkat sedangkan pendapatan seseorang kekal, orang itu terpaksa menggunakan bahagian pendapatannya yang lebih besar untuk memenuhi keperluan asas. Walaupun jumlah wang yang dipegangnya tidak berubah, kuasa beli sebenar wang tersebut telah menurun.

Namun, inflasi tidak berpunca daripada satu faktor sahaja. Perubahan permintaan dan penawaran, kos tenaga dan pengangkutan, gangguan rantaian bekalan, kadar pertukaran serta dasar fiskal dan monetari boleh mempengaruhi harga. Oleh itu, tidak tepat untuk menyatakan bahawa setiap kenaikan harga disebabkan oleh riba atau penciptaan wang semata-mata.

Kritikan saya terhadap sistem wang fiat tertumpu pada persoalan yang lebih asas: siapakah yang mempunyai kuasa menentukan keadaan monetari, bagaimana kuasa itu dikawal, dan sejauh manakah masyarakat dilindungi daripada kesan dasar yang kurang berkesan atau tidak adil?

3.4 Wang Fiat, Hutang dan Pengembangan Kredit

Dalam sistem kewangan moden, bank pusat dan institusi perbankan memainkan peranan yang berbeza dalam bekalan wang. Bank pusat mengeluarkan wang bank pusat serta mempengaruhi keadaan monetari melalui instrumen dasar. Bank perdagangan pula boleh mewujudkan deposit baharu apabila memberikan pinjaman, tertakluk pada peraturan, modal, kecairan, permintaan kredit dan keadaan ekonomi. Oleh itu, penciptaan wang moden tidak boleh diterangkan hanya sebagai tindakan mencetak wang kertas.

Kredit boleh membantu kegiatan ekonomi. Perniagaan mungkin memerlukan pembiayaan untuk membeli mesin, membina premis atau memperluas pengeluaran. Isi rumah pula mungkin memerlukan pembiayaan untuk membeli rumah atau memenuhi keperluan tertentu. Jika digunakan secara berhemah, kredit boleh menyokong kegiatan produktif.

Masalah timbul apabila ekonomi terlalu bergantung pada pengembangan hutang, apabila hutang digunakan untuk tujuan yang tidak menghasilkan kemampuan membayar balik, atau apabila beban pembayaran meningkat sehingga mengurangkan keupayaan seseorang memenuhi keperluan hidup.

Apabila seseorang perlu menggunakan sebahagian besar pendapatannya untuk membayar hutang dan caj pembiayaan, ruangnya untuk berbelanja, menyimpan atau memulakan perniagaan menjadi lebih kecil. Perniagaan yang menanggung kos pembiayaan tinggi pula mungkin menaikkan harga, mengurangkan pengambilan pekerja atau menangguhkan pelaburan.

Dalam keadaan ekonomi yang lemah, hutang yang berlebihan boleh memburukkan kemerosotan. Pengguna mengurangkan perbelanjaan untuk membayar hutang, peniaga kehilangan pelanggan, dan perniagaan mungkin mengurangkan pekerja. Pengangguran yang meningkat seterusnya melemahkan permintaan. Ini ialah satu mekanisme yang boleh berlaku, bukannya hukum bahawa setiap hutang atau setiap sistem kredit pasti menghasilkan pengangguran.

Dari sudut syariah, persoalan penting ialah bagaimana pembiayaan disusun. Pinjaman yang mensyaratkan lebihan atas pokok hutang perlu dinilai berasaskan hukum riba. Sebaliknya, jual beli, sewaan dan pelaburan mempunyai struktur serta syarat tersendiri. Label “Islamik” sahaja tidak mencukupi; kontrak sebenar, pemilikan, risiko dan pelaksanaan perlu diteliti.

Oleh itu, usaha memperbaiki sistem kewangan tidak memadai dengan menukar istilah. Ia memerlukan kefahaman tentang sumber keuntungan, pembahagian risiko, tujuan pembiayaan dan kesan hutang terhadap pihak yang terlibat.

3.5 Kesan Ekonomi dan Sosial Sistem Kewangan yang Tidak Seimbang

Kesan sistem kewangan perlu dilihat pada kehidupan sebenar. Apabila kuasa beli merosot, keluarga mungkin terpaksa mengurangkan perbelanjaan pendidikan, pemakanan atau kesihatan. Peniaga kecil pula boleh menghadapi kesukaran apabila kos input meningkat tetapi mereka tidak mampu menaikkan harga tanpa kehilangan pelanggan.

Pengembangan kredit yang tidak seimbang juga boleh menyumbang kepada pembentukan gelembung harga aset. Apabila pembelian aset didorong oleh pinjaman dan jangkaan harga akan terus meningkat, harga boleh terpisah daripada nilai atau pendapatan yang menyokongnya. Jika keyakinan berubah, harga aset boleh jatuh dan peminjam mungkin menanggung hutang yang lebih besar berbanding nilai aset mereka.

Walau bagaimanapun, kesan tersebut tidak berlaku secara seragam di semua negara atau pada setiap masa. Kestabilan kewangan turut bergantung pada dasar kerajaan, pengawalseliaan bank, produktiviti, pengagihan pendapatan dan keadaan perdagangan dunia.

Satu lagi persoalan ialah penggunaan modal. Jika modal lebih banyak tertumpu pada aktiviti spekulatif berbanding kegiatan yang menghasilkan barangan dan perkhidmatan, peluang untuk membangunkan perusahaan produktif boleh terjejas. Sebaliknya, pasaran kewangan yang dikawal dengan baik juga boleh menyalurkan modal kepada perniagaan yang bermanfaat.

Begitu juga dengan alam sekitar. Sistem kewangan boleh mempengaruhi jenis kegiatan yang menerima pembiayaan. Jika keuntungan jangka pendek mengatasi pertimbangan terhadap kesan sosial dan alam sekitar, kegiatan yang merosakkan sumber semula jadi mungkin terus dibiayai. Namun, kerosakan alam sekitar juga berpunca daripada dasar, teknologi, penggunaan sumber dan kelemahan penguatkuasaan, bukan riba sahaja.

Kesimpulannya, kritikan terhadap sistem kewangan hendaklah menilai hubungan antara hutang, pengagihan kekayaan, kegiatan produktif dan tanggungjawab sosial. Tujuannya bukan untuk menafikan semua manfaat kredit atau pasaran, tetapi untuk memastikan sistem kewangan tidak mengorbankan keadilan demi keuntungan semata-mata.

3.6 Kad Pembayaran, Wang Elektronik dan Perbezaan dengan CBDC

Kemajuan teknologi telah mengubah cara masyarakat menggunakan wang. Kad pembayaran, pemindahan bank melalui telefon dan dompet elektronik membolehkan pembayaran dilakukan tanpa wang tunai fizikal. Namun, tidak semua pembayaran digital merupakan bentuk wang yang sama.

Apabila seseorang membayar menggunakan kad debit atau aplikasi perbankan, transaksi itu lazimnya melibatkan pemindahan deposit yang dipegang di bank perdagangan. Wang tersebut bukan semestinya mata wang digital bank pusat. Dompet elektronik pula boleh mempunyai struktur yang berbeza mengikut penyedia dan undang-undang yang mengawalnya.

Mata Wang Digital Bank Pusat atau Central Bank Digital Currency (CBDC) ialah bentuk digital wang bank pusat. Reka bentuknya boleh berbeza mengikut negara. CBDC runcit ditujukan untuk kegunaan orang ramai, manakala CBDC borong lazimnya direka untuk institusi kewangan atau penyelesaian transaksi antara institusi.

Perbezaan ini penting kerana perbincangan tentang bahaya CBDC tidak seharusnya mencampuradukkan semua pembayaran elektronik. Risiko tertentu bergantung pada sama ada wang itu merupakan liabiliti bank pusat atau deposit bank perdagangan, bagaimana transaksi direkodkan, siapa yang mempunyai akses kepada data dan kuasa yang diberikan kepada pengendali sistem.

Pada Ogos 2025, Bank for International Settlements (BIS) menerbitkan hasil tinjauan terhadap 93 bank pusat. Sebanyak 85 bank pusat, iaitu kira-kira 91 peratus daripada responden, sedang meneroka CBDC runcit, CBDC borong atau kedua-duanya. Angka ini menunjukkan bahawa penerokaan CBDC telah meluas, tetapi tidak bermakna semua negara telah melancarkannya atau menggunakannya sebagai wang rasmi.

CBDC berpotensi membawa manfaat, termasuk mempercepat penyelesaian pembayaran dan menyediakan pilihan pembayaran digital yang disokong secara langsung oleh bank pusat. Namun, manfaat itu perlu dinilai bersama risiko yang berkaitan dengan kuasa penciptaan wang, privasi, keselamatan siber dan tadbir urus.

3.7 Tiga Bahaya CBDC Tanpa Kawalan yang Berkesan

Kebimbangan terhadap CBDC bukan semata-mata kerana wang itu berbentuk digital. Persoalan yang lebih besar ialah bagaimana kuasa kewangan dan teknologi digunakan, apakah batasnya dan apakah perlindungan yang tersedia sekiranya berlaku penyalahgunaan. Tiga isu perlu dibezakan untuk memahami risikonya.

3.7.1 Bahaya terhadap nilai wang dan penciptaan wang

Isu pertama ialah kuasa mengeluarkan wang dan mengawal bekalannya. Dalam sistem fiat, wang tidak disandarkan secara langsung kepada sejumlah emas yang boleh dituntut oleh pemegangnya. Oleh itu, kestabilan nilai wang bergantung pada pengurusan monetari, keadaan ekonomi, keyakinan masyarakat dan mutu institusi yang bertanggungjawab.

CBDC tidak menghapuskan sifat asas wang fiat tersebut. Jika CBDC diperkenalkan, ia menjadi satu lagi bentuk wang bank pusat, tetapi jumlah pengeluarannya dan kesannya terhadap bekalan wang tetap bergantung pada kerangka dasar serta operasi yang ditetapkan.

Kebimbangan timbul jika kuasa tersebut tidak mempunyai batas undang-undang yang jelas, tidak telus atau tidak disertai pertanggungjawaban. Penciptaan wang yang berkembang terlalu cepat berbanding keupayaan ekonomi menghasilkan barangan dan perkhidmatan boleh menambah tekanan inflasi. Apabila kuasa beli merosot, golongan yang menyimpan wang atau menerima pendapatan tetap boleh menanggung kesan yang besar.

Walau bagaimanapun, CBDC tidak secara automatik membolehkan wang dicipta tanpa had. Wang digital bukan wang yang boleh diwujudkan tanpa kekangan hanya kerana ia disimpan dalam komputer atau telefon. Pengeluaran wang tetap melibatkan keputusan institusi, peraturan dan dasar monetari.

Maka, isu pokok bukanlah bahawa setiap CBDC pasti menyebabkan inflasi atau penciptaan wang tanpa batas. Isunya ialah sama ada kuasa monetari mempunyai kawalan yang mencukupi, sama ada keputusan dapat diperiksa dan sama ada masyarakat dilindungi daripada kesan dasar yang tidak bertanggungjawab.

Dalam perbahasan dinar emas, sifat emas yang boleh ditimbang dan diuji ketulenannya menawarkan satu perbezaan penting. Emas fizikal tidak boleh dicipta melalui arahan elektronik semata-mata. Namun, bekalan emas juga berubah melalui perlombongan, kitar semula dan perubahan pemilikan, sementara harga emas boleh turun naik. Oleh itu, emas bukan penyelesaian automatik kepada semua masalah kewangan; ia ialah salah satu pilihan yang perlu dinilai berdasarkan ciri dan batasannya.

3.7.2 Bahaya terhadap privasi dan kebebasan ekonomi

Isu kedua ialah data transaksi. Sistem pembayaran digital boleh menghasilkan rekod tentang masa transaksi, jumlah pembayaran, pihak yang menerima bayaran dan corak perbelanjaan. Sejauh mana maklumat ini dapat dilihat bergantung pada reka bentuk sistem, aturan akses, perlindungan data dan undang-undang yang berkuat kuasa.

Dalam sesetengah reka bentuk CBDC, data transaksi mungkin diproses oleh beberapa pihak yang mempunyai peranan berbeza. Oleh itu, tidak tepat untuk menganggap bahawa setiap CBDC memberikan bank pusat atau kerajaan akses automatik kepada semua maklumat peribadi. Namun, risiko pengawasan tetap wajar dinilai, terutama jika sistem membolehkan pengumpulan data yang meluas atau perkongsian maklumat tanpa perlindungan yang memadai.

Laporan IMF pada tahun 2024 tentang penggunaan data dan perlindungan privasi CBDC membincangkan kepentingan reka bentuk sistem, pengurusan data dan aturan akses. Perkara ini penting kerana maklumat kewangan boleh mendedahkan sebahagian besar kehidupan seseorang, termasuk corak perbelanjaan, hubungan perniagaan dan kebiasaan hariannya.

Risiko menjadi lebih serius jika sistem membenarkan transaksi tertentu disekat atau penggunaan wang dihadkan melalui keputusan pentadbiran atau peraturan automatik. Sebagai contoh, seorang peniaga mungkin kehilangan akses kepada wang akibat kesilapan sistem atau sekatan yang belum disemak dengan sewajarnya. Jika tiada saluran rayuan yang berkesan, kesannya boleh menjejaskan pendapatan dan kelangsungan perniagaannya.

Ciri seperti kebolehprograman atau sekatan penggunaan bukan sifat wajib semua CBDC. Ia bergantung pada pilihan reka bentuk dan peraturan yang digunakan. Namun, kemungkinan tersebut menimbulkan persoalan penting: siapakah yang berhak menyekat wang seseorang, atas alasan apa, berdasarkan proses yang bagaimana, dan apakah hak pengguna untuk mencabar keputusan itu?

Masyarakat perlu memastikan bahawa kemudahan digital tidak menyebabkan wang menjadi alat pengawasan yang berlebihan. Perlindungan privasi, had pengumpulan data, akses yang sah dan telus, serta hak mendapatkan penjelasan dan rayuan perlu ditetapkan sebelum kuasa sedemikian digunakan.

3.7.3 Bahaya pemusatan kuasa dan kelemahan tadbir urus

Isu ketiga ialah pemusatan kuasa. Jika pengeluaran wang, infrastruktur pembayaran dan pengurusan data tertumpu pada sebilangan kecil institusi tanpa pengawasan yang berkesan, risiko penyalahgunaan boleh meningkat.

Teknologi digital boleh menjadikan transaksi lebih cepat dan memudahkan penguatkuasaan undang-undang yang sah. Namun, teknologi yang sama juga boleh memperluas kesan sesuatu keputusan apabila akses kepada wang bergantung pada sistem yang sangat berpusat. Jika sistem mengalami gangguan, diserang secara siber atau membuat keputusan yang salah, kesannya boleh merebak dengan cepat.

Kebimbangan ini tidak bermaksud setiap bank pusat atau kerajaan akan menyalahgunakan CBDC. Sebaliknya, ia menunjukkan mengapa kuasa yang besar perlu diimbangi dengan perlindungan institusi yang kukuh. Tujuan sistem yang baik bukan sekadar mencegah penipuan, tetapi juga memastikan tindakan terhadap pengguna dibuat berdasarkan undang-undang, bukti dan proses yang adil.

Perlindungan yang munasabah termasuk undang-undang yang jelas, pengawasan bebas, audit keselamatan, ketelusan dasar, perlindungan data peribadi, proses rayuan yang berkesan dan langkah memastikan masyarakat tidak kehilangan semua pilihan pembayaran apabila sistem digital gagal. Pilihan pembayaran alternatif, termasuk wang tunai jika sesuai dengan dasar sesebuah negara, juga wajar dipertimbangkan.

Dari sudut Islam, kuasa ekonomi merupakan amanah dan tidak sepatutnya digunakan secara sewenang-wenangnya. Prinsip keadilan menuntut agar hak manusia dilindungi dan kuasa tidak menjadi alat untuk menzalimi pihak yang lemah.

Ketiga-tiga bahaya ini berkait, tetapi tidak sama. Penciptaan wang tanpa kawalan yang mencukupi berkaitan dengan kestabilan nilai. Pengumpulan data dan kemungkinan sekatan transaksi berkaitan dengan privasi serta kebebasan ekonomi. Pemusatan kuasa pula berkaitan dengan struktur institusi yang menentukan bagaimana kedua-dua kuasa tersebut digunakan.

Oleh itu, kritikan yang berasas terhadap CBDC bukanlah bahawa ia semestinya riba atau pasti menjadi alat kawalan mutlak. Kritikan yang lebih kukuh ialah bahawa CBDC tanpa perlindungan, ketelusan dan pertanggungjawaban yang mencukupi boleh memperbesar risiko kewangan serta memberi kuasa yang terlalu luas kepada pihak yang mengendalikan sistem.

3.8 Dinar Emas sebagai Pilihan dalam Perbahasan Wang

Dalam menghadapi persoalan tentang wang fiat dan pendigitalan sistem kewangan, dinar emas dan dirham perak wajar dikaji sebagai sebahagian daripada perbincangan tentang wang berasaskan komoditi.

Emas mempunyai ciri yang membezakannya daripada wang fiat. Berat dan ketulenannya boleh diuji, ia mempunyai kegunaan di luar urusan kewangan, dan bekalannya tidak dapat ditambah hanya melalui keputusan elektronik. Dinar emas juga boleh membantu masyarakat memahami semula hubungan antara wang, nilai bahan dan disiplin dalam urusan muamalat.

Walau bagaimanapun, kita perlu berlaku adil dalam menilai kelebihannya. Harga emas boleh turun naik apabila diukur dalam ringgit atau mata wang lain. Pembelian dan penjualan emas mempunyai kos, termasuk perbezaan harga jual dan beli, kos pembuatan serta kos penyimpanan. Penggunaan emas fizikal untuk pembayaran harian juga memerlukan mekanisme penentuan berat, ketulenan dan penerimaan yang praktikal.

Selain itu, pemilikan emas sahaja tidak menjadikan setiap transaksi bebas daripada riba. Emas masih boleh terlibat dalam transaksi yang tidak mematuhi hukum syarak jika syarat pertukaran atau kontraknya tidak dipenuhi. Begitu juga, penggunaan nama dinar atau dirham tidak menjamin bahawa sesuatu produk kewangan itu adil atau patuh syariah.

Oleh itu, usaha mengembangkan penggunaan dinar emas perlu disertai pendidikan, piawaian yang jelas, ketelusan harga, perlindungan pengguna dan tempat yang membolehkan urus niaga dilakukan. Dinar boleh digunakan sebagai simpanan, hadiah atau medium pertukaran dalam keadaan yang sesuai, tertakluk pada hukum syariah dan peraturan yang berkenaan. Pelaksanaan yang lebih luas pula memerlukan penelitian tentang kecairan, kos, perakaunan, percukaian dan undang-undang.

Pada pandangan saya, tujuan mengkaji dinar emas bukan sekadar untuk menggantikan satu bentuk wang dengan bentuk yang lain. Tujuan yang lebih mendasar ialah memperluas kefahaman masyarakat tentang nilai wang, mengurangkan pergantungan yang tidak sihat pada hutang dan menggalakkan perdagangan yang amanah. Wang sepatutnya membantu kegiatan ekonomi yang bermanfaat, bukannya menjadi alasan untuk menindas atau mengambil kesempatan terhadap orang lain.

3.9 Kesimpulan

Perbahasan tentang riba dan sistem wang fiat perlu melihat hubungan antara hukum syariah, struktur ekonomi dan perkembangan teknologi. Riba ialah persoalan hukum yang mempunyai asas dalam al-Quran dan Sunnah. Wang fiat pula ialah bentuk wang moden yang nilainya bergantung pada kerangka institusi, keyakinan masyarakat dan dasar ekonomi. CBDC ialah bentuk digital wang bank pusat yang memperkenalkan peluang baharu, tetapi juga menimbulkan persoalan tentang privasi, kuasa monetari dan tadbir urus.

Ketiga-tiga perkara ini tidak boleh disamakan. Wang fiat tidak secara automatik menjadikan setiap transaksi sebagai riba; penilaian syariah perlu mengambil kira bentuk transaksi sebenar. CBDC pula tidak semestinya membolehkan wang dicipta tanpa had atau memberi pihak berkuasa kawalan mutlak terhadap semua transaksi. Risiko bergantung pada reka bentuk, undang-undang dan cara kuasa digunakan.

Namun, kita tidak seharusnya mengabaikan bahaya apabila kuasa kewangan tertumpu tanpa kawalan yang berkesan. Jika penciptaan wang tidak diurus dengan bertanggungjawab, nilai wang boleh terjejas. Jika data transaksi dikumpulkan tanpa perlindungan yang memadai, privasi dan kebebasan ekonomi boleh terancam. Jika kuasa digital terlalu berpusat tanpa semak dan imbang, kesilapan atau penyalahgunaan boleh membawa kesan yang besar terhadap kehidupan masyarakat.

Dinar emas dan dirham perak boleh menjadi sebahagian daripada usaha menilai alternatif kepada sistem wang fiat. Namun, kedua-duanya perlu dilaksanakan dengan ilmu, peraturan yang jelas dan pemahaman terhadap batasan praktikalnya. Tiada bentuk wang yang dengan sendirinya menjamin keadilan jika manusia yang menggunakannya tidak amanah.

Akhirnya, ukuran sistem kewangan yang baik bukan sekadar kelajuan transaksi, kemudahan teknologi atau jumlah keuntungan yang dijana. Sistem itu juga perlu dinilai berdasarkan keupayaannya menjaga nilai harta, melindungi hak manusia, menyokong kegiatan produktif dan menghindarkan kezaliman. Inilah asas yang perlu dipelihara apabila kita membahaskan riba, wang fiat, CBDC dan kemungkinan peranan dinar emas dalam kehidupan umat Islam.

Rujukan utama

• Al-Quran, Surah al-Baqarah, ayat 275–279; Surah Ali ‘Imran, ayat 130.
• Sahih Muslim, Kitab al-Musaqah, hadis berkaitan pertukaran emas, perak dan barangan ribawi.
• Bank for International Settlements (BIS). Advancing in Tandem – Results of the 2024 BIS Survey on Central Bank Digital Currencies and Crypto, diterbitkan pada 2025. Laporan BIS⁠.
• International Monetary Fund (IMF). Central Bank Digital Currency Data Use and Privacy Protection (2024). Laporan IMF⁠.
• International Monetary Fund (IMF). Central Bank Digital Currency: Progress and Further Considerations (2024). Laporan IMF⁠.

Catatan penyuntingan: Rujukan hadis di atas diberikan pada peringkat kitab dan topik. Sebelum penerbitan, nombor hadis dan edisi terjemahan yang akan digunakan perlu diseragamkan dalam senarai rujukan akhir. Begitu juga, dakwaan khusus tentang sejarah, kadar inflasi atau kesan dasar monetari hendaklah disertakan sumber berangka yang tepat jika mahu dimasukkan dalam edisi akhir buku.

Professor Dr Zuhaimy Ismail